पु. भा. भावे

पु. भा. भावे ( जन्म :१२ एप्रिल १९१० – मृत्यू :१३ ऑगस्ट १९८०)

मराठी साहित्यविश्वात अनेक प्रतिभासंपन्न साहित्यिक झाले, पण काही लेखकांना काळाच्या कसोटीवर टिकून राहण्याचे भाग्य लाभते. अशाच सर्जनशील, ध्येयवादी आणि झुंजार लेखनाची धगधग कायम ठेवणाऱ्या लेखकांमध्ये पुरुषोत्तम भास्कर भावे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

लेखन हे केवळ व्यवसाय नव्हे, तर एक जीवनधर्म मानणाऱ्या भावेंनी वयाच्या पंधराव्या वर्षीच ‘फुकट’ ही कथा ‘किर्लोस्कर’ मासिकात लिहून आपली साहित्यिक यात्रा सुरू केली. समर्थ लेखक म्हणून ओळखले जाणारे भावे एक उत्तम वक्ते, नाट्यलेखक, आणि विचारधारेच्या पायावर उभे राहणारे धडाडीचे पत्रकार होते. तुकोबांचा “कंटकांचे निर्दालन करावे” हा विचार त्यांनी लेखणीच्या माध्यमातून आचरणात आणला.

भावेंना वाचनाची अपार आवड होती आणि याच वाचनातून त्यांचे लेखन अधिक धारदार होत गेले. त्यांच्या विचारांची स्पष्टता आणि परखडपणा यामुळेच ते कट्टर हिंदुत्ववादी पत्रकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ‘सहदेवा’, ‘अग्नी आण’ यांसारखे त्यांचे जळजळीत लेख ‘रक्त आणि अश्रू’ या संग्रहात प्रसिद्ध झाले. नागपूरच्या ‘सावधान’ साप्ताहिकातून त्यांचे लेखन प्रसिद्ध होताच त्यांच्या तेजस्वी भाषाशैलीने वाचकांना मंत्रमुग्ध केले.

पत्रकारितेच्या प्रारंभापासून हिंदुत्वाचा ध्वज खांद्यावर घेतलेले भावे शेवटपर्यंत त्याला अभिमानाने मिरवत राहिले. ‘आदेश’ साप्ताहिकाच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक प्रभावी विचार मांडले.

मराठी नवकथेला एक वेगळे वळण देणाऱ्या भावेंच्या कथा परंपरागत कथाशैलीशी बांधील राहूनही आधुनिकतेचा स्पर्श घेतात. ‘सतरावे वर्ष’, ‘सीमेवर’, ‘सावल्या’, ‘काळ, काम आणि वेग’, ‘स्वप्न’, ‘ध्यास’, ‘पुतळा’, ‘दुःख’, ‘फुलवा’, ‘पहिले पाप’, ‘संगम’, ‘घायाळ’, ‘नौका’ या त्यांच्या कथांनी मराठी साहित्यात वेगळी ओळख निर्माण केली. विशेषतः भारताच्या फाळणीच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेल्या ‘नौका’ या कथासंग्रहाने मराठी कथा विश्वात स्वतःचे वेगळेपण सिद्ध केले.

भावेंच्या लेखणीची दुसरी बाजू म्हणजे त्यांचे विनोदी लेखन. ‘चोर बाजार’, ‘आईस्क्रीम’ यांसारख्या कादंबऱ्यांनी त्यांच्या शैलीतील वैविध्य अधोरेखित केले. त्यांचा ‘रक्त आणि अश्रू’ हा लेखसंग्रह विशेष गाजला. त्यांच्या साहित्यातून त्यांच्या निर्भय वृत्तीचे दर्शन घडते, तर त्यांच्या शब्दातून झुंजार बाण्याचा प्रत्यय येतो.

भावेंच्या साहित्यिक योगदानाची दखल घेत १९७७ साली पुण्यात भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांना भूषवण्यात आले. मराठी साहित्याच्या प्रवासात त्यांचे योगदान अढळ आहे आणि त्यांच्या लेखनशैलीने व विचारांनी साहित्याला नवे परिमाण दिले.

पु. भा. भावे यांचे लेखन हे केवळ करमणुकीसाठी नव्हते, तर समाजाला विचारप्रवृत्त करणारे, मार्गदर्शक आणि चिरंतन प्रेरणा देणारे होते. मराठी साहित्याच्या विश्वात त्यांनी निर्माण केलेले शब्दांचे साम्राज्य अनंतकाळ टिकून राहील. पु. भा. भावे यांना जयंती विनम्र अभिवादन!