श्रावण पौर्णिमा आणि वर्षावास: बुद्धांचा मार्ग, परंपरेचे महत्त्व आणि आधुनिक समाजाला दिलेली शिकवण

स्वराज्य वार्ता प्रतिनिधी अहमद अन्सारी

खाली दिलेला लेख हा “श्रावण पौर्णिमा आणि बौद्ध धर्मातील वर्षावास आधारित सखोल, अभ्यास करून ऐतिहासिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून विस्तारित करण्यात आलेला आहे. हा लेख विशेषतः विचारशील वाचकांसाठी आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी प्रसिद्ध करीत आहे तो नक्कीच हा लेख वाचकांना उपयोगी ठरेल अशी अपेक्षा, लेखक प्रशिक सम्राट भारतीय बौद्ध महासभेचे जिल्हा संघटक श्रावण पौर्णिमा एक दिव्य, ऐतिहासिक, अध्यात्मिक आणि परंपरासंपन्न दिवस. या दिवशी साजरे होणारे विविध सण, आचारधर्म, सामाजिक भावना आणि अध्यात्मिक संकल्प, यांचे भारतीय संस्कृतीमध्ये विशेष स्थान आहे. पण बौद्ध धर्माच्या संदर्भात या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे याच दिवशी भगवान गौतम बुद्धांनी ‘वर्षावास’ या महान परंपरेची सुरुवात केली होती, हे केवळ एका ऋतूच्या स्वागताचे प्रतीक नव्हे, तर आत्मशुद्धी, संयम, आचारधर्म, संघशिस्त आणि लोकहिताचे प्रतिक आहे. ही परंपरा केवळ इतिहासापुरती मर्यादित नाही; ती आजही समाज सुधारणेचा, स्वानुशासनाचा आणि आत्मपरीक्षणाचा प्रेरणास्त्रोत आहे, श्रावण पौर्णिमा: विविध परंपरांचा संगम भारतवर्षात श्रावण पौर्णिमेला अनेक परंपरांमध्ये वेगळं वेगळं महत्त्व आहे:*१). हिंदू धर्मात: रक्षाबंधन, यज्ञोपवीत, ऋषी तर्पण २) जैन धर्मात: चातुर्मासाचा प्रारंभ ३)सिख धर्मात: गुरुनानकदेवांचे उपदेश*

*बौद्ध धर्मात: वर्षावासाचा आरंभ एक आध्यात्मिक क्रांती* या सर्व गोष्टींचा सार आहे आत्मशुद्धी आणि संयम.*बुद्धांचा वर्षावास: सुरुवात आणि उद्देश*

भगवंत बुद्धांनी आपल्या भिक्खू संघाला सांगितले की, पावसाळ्यात (वर्षाकाळात) सतत भटकंती टाळावी आणि एका ठिकाणी स्थिर राहून ध्यान, विनय व लोकहिताचा प्रचार करावा, ही कल्पना साधी वाटत असली तरी तिच्यामागे गाढ तत्त्वज्ञान आहे:(*वर्षावासाचे ३ मुख्य उद्दिष्ट:*)२).अहिंसेचे पालन: पावसात चाऱ्यांमध्ये, मातीत, झाडाझुडपात असंख्य सूक्ष्म जीव असतात. चालताना, फिरताना त्यांचा नाश होतो. म्हणून स्थिर राहून प्राणहिंसा टाळणे. २).आत्मशुद्धी ध्यान, अभ्यास, साधना, विनय, पाटीमोक्ख यांद्वारे अंतर्मुखता साधणे,३) लोकशिक्षण वर्षावासाच्या काळात गावकऱ्यांशी संवाद साधून धम्माचे शिक्षण देणे, अंधश्रद्धा दूर करणे, आणि नैतिकता वाढवणे,*बुद्धांचे जीवन आणि श्रावण पौर्णिमा महत्त्वाच्या घटना: बुद्धांचे श्रावस्तीमध्ये वर्षावास:* श्रीमंत अनाथपिंडिकाने बुद्धांसाठी जेतवनाराम विहार बांधून दिला. येथे बुद्धांनी सर्वाधिक वर्षावास घालवले (किमान १९ वेळा). याच ठिकाणी धम्मपदाचे उपदेश, सुत्तांची व्याख्या, भिक्खूंच्या समस्यांचे निरसन आणि संघशिस्तीचे नियम घालण्यात आले. *सारनाथ व धम्मचक्र प्रवर्तन स्मरण:*

धम्माच्या चक्राचे पहिलं प्रवर्तन श्रावण पौर्णिमेच्या सुमारास झाले. पंचवर्गीय भिक्खूंना बुद्धत्व दिल्यानंतर पहिला उपदेश “धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त” येथे झाला, भिक्खू संघाचा विस्तार: वर्षावासाच्या काळात बुद्धांनी संघाच्या व्यवस्थापनाची शिस्त, भिक्खू-भिक्खुणींचे आचारधर्म, विनयपिटकातील मूलतत्त्वे यांची मांडणी केली, *बौद्ध पौर्णिमा आणि आधुनिक काळ* आजही भारतात, श्रीलंकेत, म्यानमारमध्ये, थायलंडमध्ये, नेपाळमध्ये श्रावण पौर्णिमा अत्यंत श्रद्धेने साजरी केली जाते, भिक्खू संघ “वसा घालणे” (वर्षावासाचा संकल्प) करतो. lay followers म्हणजे उपासक-उपासिका पंचशील पाळण्याचा संकल्प करतात, अन्नदान, वस्त्रदान, दवा वस्तूंचे दान करतात, आजच्या समाजासाठी वर्षावासाचा अर्थ काय?स्वयंशिस्त, संयम आणि आत्मशुद्धीचे व्रत अंधश्रद्धा, व्यसन, हिंसा, विघटन याविरोधात ठोस आचारधर्म अध्यात्मातून सामाजिक परिवर्तन श्रावण पौर्णिमा: बौद्धांच्या विशेष धार्मिक कृती क्र, कृती/परंपरा अर्थ १) वसा घालणे भिक्खूंनी एका विहारात स्थिर राहण्याचा संकल्प २) उपोसथ पौर्णिमा आणि अमावास्येला विशेष प्रार्थना व पंचशील ३)वस्त्रदान भिक्खू संघाला नवीन वस्त्र अर्पण करणे ४) बुद्ध वंदना त्रिसरण आणि धम्मपाठांचे पठण

५) ध्यान साधना अंतर्मुखता आणि आत्मशुद्धीसाठी ध्यान श्रावण पौर्णिमा आत्मसंवादाचा आरंभ श्रावण पौर्णिमा ही केवळ तिथी किंवा सण नाही; ती आहे एक प्रेरणादायक आत्मप्रवेश, बुद्धांनी सांगितलेला “मध्यम मार्ग” या दिवशी नव्याने समजावून घेण्याचा संकल्प करावा, तीन महिन्यांचा वर्षावास म्हणजे केवळ भिक्खूंसाठी नव्हे, तर सर्व उपासकांसाठी आत्मसंयम, विचारशीलता आणि लोककल्याणाचा संकल्प आहे, बुद्ध म्हणतात:”अप्प दीपो भव” स्वतःचा दीप बना, हाच दीप आजच्या समाजात करुणा, शांती आणि समतेचा प्रकाश देऊ शकतो. (बौद्ध चिंतक, लेखक प्रशिक सम्राट.